Metformina to wszechstronny lek, z długą historią i bogatą perspektywą na przyszłość. Podstawowym działaniem metforminy jest zmniejszanie insulinooporności, ale stale odkrywane są jej nowe funkcje. Początkowo stosowana tylko w terapii cukrzycy typu 2 okazuje się skuteczna również w typie 1 cukrzycy czy stanie przedcukrzycowym. Mechanizm działania metforminy jest wielotorowy i nadal nie do końca poznany. Badania eksperymentalne i kliniczne odkrywają, że metformina może mieć korzystne zastosowanie również w chorobach nowotworowych, demielinizacyjnych, sercowo-naczyniowych, wirusowym zapaleniu wątroby typu C czy zespole policystycznych jajników. Być może metformina stanie się pierwszym lekiem przeciwstarzeniowym i przedłużającym życie.
Dział: Diabetologia
Jednym z powikłań przewlekłych cukrzycy jest neuropatia cukrzycowa. Występowanie neuropatii znacznie wpływa na pogorszenie jakości życia chorego na cukrzycę, a także ma istotny wpływ na zwiększenie stopnia niepełnosprawności i śmiertelności w tej grupie chorych. Prawidłowa profilaktyka, wczesne rozpoznanie oraz skuteczne leczenie neuropatii są wyzwaniami, z którymi mierzą się w codziennej praktyce lekarze sprawujący opiekę nad chorym na cukrzycę.
Zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego, w tym gastropareza, należą do szczególnie trudnych do leczenia powikłań cukrzycy. Istnieją dwie formy gastroparezy. Pierwsza z nich to przejściowe (przemijające) zaburzenia motoryki wynikające najczęściej z czasowego (kilka dni do tygodnia) wzrostu glikemii. W tej formie gastroparezy stabilizacja glikemii z reguły przywraca prawidłowy pasaż pokarmu przez żołądek. Długotrwałe, utrzymujące się przez wiele lat wahania glikemii mogą powodować trwałe porażenie funkcji żołądka w zakresie przemieszczania cząstek pokarmowych. Ta druga forma gastroparezy występuje znacznie rzadziej, jednak jej diagnostyka i leczenie są wyzwaniem dla lekarzy prowadzących pacjentów z cukrzycą. Powyższe trudności wynikają także z niezależnego występowania innych czynników nasilających gastroparezę, np. nadużywania alkoholu. Utrwalona gastropareza częściej występuje u pacjentów z cukrzycą typu 1. Jedną ze wskazówek diagnostycznych nakierowujących diabetologa na trop gastroparezy jest szczególny wzorzec wahań glikemii. Przypadek pacjentki przedstawiany w dalszej części artykułu zwraca uwagę na zastosowanie insulin ludzkich u chorych z utrwaloną gastroparezą.
W ostatnich kilkunastu latach obserwujemy wiele zmian w standardach opieki diabetologicznej nad pacjentem z cukrzycą typu 2. Wynika to nie tylko z pojawienia się nowych grup leków o plejotropowym działaniu, ale też potrzeby indywidualizacji terapii oraz jej wielokierunkowości. Wśród obecnie dostępnych leków przeciwcukrzycowych w dalszym ciągu znajdują się pochodne sulfonylomocznika, które mogą być dalej wykorzystywane na pewnych etapach leczenia. W tym opracowaniu szczególna uwaga została poświęcona gliklazydowi w formie o przedłużonym działaniu. Jest to lek bardzo dobrze przebadany, bezpieczny, a zarazem silnie obniżający glikemię. Gliklazyd MR jest bezpieczny z punktu widzenia ryzyka sercowo-naczyniowego oraz rozwoju częstej w cukrzycy przewlekłej choroby nerek. Wprawdzie nie ma tak istotnego wpływu na ryzyko sercowo-naczyniowo-nerkowe jak inhibitory SGLT2 i analogi GLP1-RA, ale z punktu widzenia kosztoefektywności i tolerancji leczenia w dalszym ciągu stanowi istotny element schematu farmakoterapii cukrzycy typu 2.
Zastosowanie dapagliflozyny na przestrzeni ostatnich dziesięciu lat stało się terapią modyfikującą rokowanie sercowo-naczyniowe i nerkowe u pacjenta z cukrzycą typu 2 (T2D). Badanie
DECLARE-TIMI 58 ugruntowało kluczową rolę w redukcji hospitalizacji z powodu niewydolności serca (HHF) i w nefroprotekcji u chorych z T2D, natomiast badanie DAPA-CKD rozszerzyło perspektywę nefroprotekcji także u pacjentów bez cukrzycy. Aktualizacja wytycznych European Society of Cardiology (ESC) 2023 w leczeniu niewydolności serca (HF) (klasa I/A w całym spektrum frakcji wyrzutowej lewej komory [LVEF]) i wytyczne ESC 2023 dotyczące chorych z cukrzycą, a także wytyczne Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego z 2025 r. (rekomendacja rozważania inhibitorów kotransportera sodowo-glukozowego 2, w tym dapagliflozyny przy rozpoczynaniu farmakoterapii T2D) ugruntowały jej miejsce. W Polsce od 1 października 2025 r. poszerzono wskazania refundacyjne, co przekłada się na łatwiejszy dostęp do leczenia. W praktyce klinicznej oznacza to, że u pacjentów z T2D i bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym, a także u chorych z HF czy PChN, dapagliflozyna powinna być rozważana wcześnie jako terapia modyfikująca rokowanie, z odpowiednią edukacją i monitorowaniem leczenia.
Ewolucja insulinoterapii bazalnej jest świadectwem nieustannego dążenia do naśladowania fizjologicznego wydzielania insuliny przy jednoczesnej maksymalizacji bezpieczeństwa terapii. Analogi insuliny ultradługo działające, zarówno te podawane raz na dobę (insulina degludec), jak i raz w tygodniu (insulina icodec), stanowią przełom w tym dążeniu. Dzięki unikatowym mechanizmom farmakokinetycznym charakteryzują się one bezprecedensową stabilnością i przewidywalnością profilu działania, co przekłada się na udowodnioną w badaniach klinicznych istotną redukcję ryzyka hipoglikemii, zwłaszcza nocnej i ciężkiej. Niniejszy artykuł przedstawia farmakologiczne podstawy działania tych cząsteczek, analizuje kluczowe dowody kliniczne z programów badawczych SWITCH, DEVOTE i ONWARDS oraz omawia ich implementację w codziennej praktyce w świetle najnowszych Zaleceń Klinicznych Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD) na 2025 r. Podkreśla się, że potencjał tych nowoczesnych terapii jest w pełni wykorzystywany poprzez zindywidualizowane podejście, dopasowujące profil farmakodynamiczny analogu do typu cukrzycy, stylu życia i celów terapeutycznych pacjenta.
Sztuczna inteligencja (AI) stanowi przełom w świecie medycyny. Nowoczesne technologie w diabetologii bazują obecnie na opartych na AI algorytmach oraz uczeniu maszynowym. Wedle aktualnych wytycznych towarzystw, na bazie których prowadzona jest diagnostyka, leczenie, edukacja oraz wiele innych aspektów holistycznej opieki nad pacjentem z cukrzycą stanowią dziś standard postępowania. Osobiste pompy insulinowe, systemy ciągłego monitorowania glikemii, nowoczesne aplikacje i programy, użyteczne zarówno dla pacjentów, jak i członków diabetologicznego zespołu terapeutycznego, to tylko nieliczne ze spektakularnych osiągnięć medycyny. Nie byłyby one możliwe, gdyby nie udział AI. Kluczową rolę w efektywnym wykorzystaniu zdobyczy technologicznych przez pacjenta stanowi nadzór ze strony profesjonalistów – lekarzy, pielęgniarek, edukatorów, psychologów czy dietetyków. Sztuczna inteligencja towarzyszy nam już dziś i pomaga w optymalizacji efektów terapeutycznych oraz poprawie jakości codziennego życia naszych pacjentów. Przyszłość niesie ogromne nadzieje w zakresie jej szerszego zastosowania w pracy z osobami z cukrzycą.