Zaburzenia funkcji tarczycy a ryzyko cukrzycy typu 2

Zaburzenia czynności tarczycy i cukrzyca typu 2 (ang. type 2 diabetes – T2D) należą do najczęściej rozpoznawanych chorób endokrynologicznych i często współistnieją ze sobą. Zarówno u chorych z T2D obserwuje się wyższą częstość występowania zaburzeń czynności tarczycy, jak i u pacjentów z chorobami tarczycy częściej rozpoznaje się zaburzenia tolerancji glukozy w porównaniu z populacją generalną [1–4]. Za trend ten w istotnym stopniu odpowiadają zalecenia kliniczne nakazujące wykonywanie badań przesiewowych w kierunku zaburzeń funkcji tarczycy u pacjentów z T2D [5], jednakże istnieje też szereg mechanizmów patofizjologicznych łączących te jednostki chorobowe. O ile wspólne podłoże autoimmunologiczne tłumaczy współwystępowanie cukrzycy typu 1 i autoimmunologicznych chorób tarczycy, to związek między T2D a zaburzeniami czynności tarczycy jest mniej oczywisty. Celem niniejszej pracy jest omówienie wpływu hormonów tarczycy na metabolizm węglowodanów, wyjaśnienie potencjalnych związków między chorobami tarczycy a T2D oraz przedstawienie danych dotyczących wpływu leków przeciwhiperglikemicznych na budowę i funkcję tarczycy.

Wpływ hormonów tarczycy na metabolizm węglowodanów

Hormony tarczycy odgrywają istotną rolę w regulacji gospodarki węglowodanowej zarówno poprzez wpływ na komórki β trzustki, jak i na obwodowy metabolizm glukozy (ryc. 1).

W komórkach β zachodzi ekspresja receptorów hormonów tarczycy (ang. thyroid hormone receptor – THR), a w badaniach prowadzonych in vitro wykazano, że trijodotyronina (T3) działa antyapoptotycznie i stymuluje proliferację komórek β [6] oraz zwiększa stymulowane glukozą wydzielanie insuliny, co przekłada się na poprawę tolerancji węglowodanów na zwierzęcych modelach cukrzycy [7].

Dodatkowo hormony tarczycy regulują gospodarkę węglowodanową poprzez wpływ na funkcjonowanie kluczowych dla metabolizmu glukozy narządów. Stymulując motorykę przewodu pokarmowego, przyspieszają czas pasażu i zwiększają wchłanianie glukozy. W wątrobie z kolei nasilają endogenną produkcję glukozy poprzez aktywację glukoneogenezy i glikogenolizy, działając w tym przypadku antagonistycznie do insuliny, przyczyniając się do rozwoju wątrobowej insulinooporności [8]. W tkance tłuszczowej hormony tarczycy nasilają lipolizę, co powoduje wzrost stężenia wolnych kwasów tłuszczowych w surowicy, które dodatkowo pobudzają glukoneogenezę w wątrobie [9]. Zaburzenia w osi podwzgórze-przysadka-tarczyca mogą też wywierać na tkankę tłuszczową wpływ prozapalny, indukując produkcję cytokin (przede wszystkim TNF-α i IL-6) i zwiększając ekspresję markerów stresu oksydacyjnego w siateczce śródplazmatycznej, co w konsekwencji prowadzi do rozwoju lub nasilenia zjawiska insulinooporności [10]. Do wywołanej przez hormony tarczycy hiperglikemii przyczynia się również ich stymulujący wpływ na uwalnianie glukagonu przez komórki α wysp trzustkowych [8]. Z kolei w mięśniach szkieletowych hormony tarczycy zwiększają podstawowy i stymulowany insuliną wychwyt glukozy poprzez promowanie ekspresji i translokacji transportera glukozy GLUT4 do błon komórkowych, a także poprzez nasilanie utleniania glukozy i syntezy glikogenu [8]. Regulacja metabolizmu węglowodanów i lipidów przez hormony tarczycy odbywa się również w mechanizmie centralnym – przez stymulację THR zlokalizowanych w jądrze przykomorowym podwzgórza [11].

Jak często możemy się spodziewać współwystępowania T2D i chorób tarczycy?

Częstość współwystępowania zaburzeń czynności tarczycy oraz cukrzycy wykazuje znaczne zróżnicowanie w zależności od badanej populacji. W metaanalizie z 2010 r., obejmującej łącznie 10 920 pacjentów, oszacowano, że prewalencja chorób tarczycy wyniosła 11% niezależnie od typu cukrzycy, przy czym schorzenia te dwukrotnie częściej rozpoznawano u kobiet [12]. Z kolei w duńskim badaniu kohorto...