Dołącz do czytelników
Brak wyników

Kardiologia , Otwarty dostęp

11 grudnia 2020

NR 24 (Listopad 2020)

Olej rzepakowy w profilaktyce chorób układu krążenia

140

Zdrowy styl życia, w tym dobrze zbilansowana dieta, stanowi najważniejszy element profilaktyki chorób układu krążenia. Wytyczne prewencji chorób sercowo-naczyniowych międzynarodowych towarzystw naukowych wśród rekomendacji dotyczących sposobu odżywiania podkreślają między innymi istotność źródeł kwasów tłuszczowych w diecie. Za szczególnie korzystne uznaje się redukcję i zastępowanie nasyconych kwasów tłuszczowych wielo- i jednonienasyconymi kwasami tłuszczowymi, których ważne źródło stanowią oleje roślinne. Zaznacza się także potrzebę dostosowania wytycznych do lokalnych zwyczajów i czynników społeczno-ekonomicznych. Biorąc powyższe pod uwagę, w poniższym artykule omówiono potencjał wykorzystania oleju rzepakowego w profilaktyce chorób układu krążenia w Polsce.

Medycyna stylu życia – kluczowa w profilaktyce chorób układu krążenia 

Stanowisko międzynarodowych towarzystw naukowych jest zgodne co do roli stylu życia w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych (cardiovascular disease – CVD). Jak podkreślono między innymi w najnowszych, opublikowanych w 2019 r. amerykańskich wytycznych dotyczących prewencji chorób układu krążenia, „najważniejszym sposobem zapobiegania miażdżycowej chorobie naczyń, niewydolności serca czy migotaniu przedsionków jest promowanie zdrowego stylu życia na każdym etapie życia” [1]. Szacuje się, że nawet 50% zgonów z powodu udarów niedokrwiennych, 80% nagłych zgonów sercowych czy 75% wszystkich zgonów spowodowanych chorobami sercowo-naczyniowymi można by uniknąć, przestrzegając podstawowych zasad zdrowego stylu życia (niepalenie wyrobów tytoniowych, utrzymywanie prawidłowej masy ciała, regularna aktywność fizyczna i zdrowy model odżywiania) [2]. 
W europejskich wytycznych dotyczących prewencji chorób układu krążenia z 2016 r. zaznaczono, że za redukcję śmiertelności z powodu chorób układu krążenia, którą odnotowano na przełomie ostatnich trzech dekad, w połowie odpowiada zmiana rozpowszechnienia niektórych czynników ryzyka w populacji. Do czynników, których modyfikację uznano za kluczową dla obserwowanego trendu, należą zmniejszenie stężenia cholesterolu, obniżenie ciśnienia tętniczego krwi oraz zmniejszenie rozpowszechnienia nikotynizmu [3]. Warto podkreślić, że na wszystkie z wymienionych, poza farmakoterapią, oddziaływać można za pomocą zmiany zachowań zdrowotnych w poszczególnych obszarach medycyny stylu życia, do których należą zdrowe odżywianie, aktywność fizyczna, unikanie używek, regulacja stresu, higiena snu czy wsparcie społeczne. 
Choć obserwuje się redukcję śmiertelności z powodu chorób układu krążenia, wciąż stanowią one wiodącą przyczynę zgonów w Polsce i na świecie. Pomimo wyżej wymienionych postępów, odnotowuje się niekorzystne zmiany w rozpowszechnieniu innych czynników ryzyka. Zwiększa się między innymi częstość występowania cukrzycy czy otyłości – kolejnych chorób zależnych od stylu życia, których obowiązkowym elementem leczenia uwzględnionym w wytycznych międzynarodowych i polskich towarzystw naukowych jest modyfikacja stylu życia, w tym odżywiania. 

POLECAMY

Odpowiednie żywienie – kluczowe wśród innych elementów stylu życia 

Jak podkreślono w europejskich wytycznych leczenia dyslipidemii z 2019 r., kluczowa rola żywienia w zapobieganiu chorobom układu krążenia (w tym CVD na podłożu miażdżycy – ich głównej składowej) została szeroko przeanalizowana [4]. Zwraca się także uwagę na fakt, że czynniki żywieniowe wpływają na rozwój CVD zarówno bezpośrednio, jak i poprzez działanie na inne czynniki ryzyka, np. stężenie lipidów w osoczu, ciśnienie tętnicze krwi czy stężenie glukozy. W najnowszych wytycznych American College of Cardiology/American Heart Association w podsumowaniu rekomendacji dotyczących sposobu odżywiania na pierwszym miejscu podkreślono rolę modelu odżywiania opartego na warzywach, owocach, roślinach strączkowych, orzechach, produktach pełnoziarnistych i rybach jako zalecenie klasy I. Do zaleceń klasy IIa zakwalifikowano zastępowanie tłuszczów nasyconych tłuszczami jedno- i wielonienasyconymi, dietę zawierającą zmniejszone ilości cholesterolu i sodu, a także ograniczającą spożycie mięsa przetworzonego, węglowodanów rafinowanych czy napojów słodzonych. Podobne, choć bardziej szczegółowe rekomendacje zawierało ostatnie wydanie europejskich wytycznych prewencji chorób układu krążenia z 2016 r., które również zwróciły szczególną uwagę na rolę kwasów tłuszczowych – w kontekście ich wpływu na stężenia poszczególnych lipoprotein, minerałów (w kontroli ciśnienia tętniczego), a także witamin i błonnika [3]. Jako największe wyzwanie wskazano nie samo wyznaczenie konkretnych rekomendacji żywieniowych – te nie zmieniają się w znaczącym stopniu od wielu lat – ale wypracowanie skutecznych strategii ich promocji i wdrażania, które zaowocują trwałą zmianą nawyków żywieniowych pacjentów oraz utrzymaniem przez nich prawidłowej masy ciała. 

Nienasycone kwasy tłuszczowe – kluczowe w zastępstwie 

Elementem wszystkich wytycznych profilaktyki chorób układu krążenia są rekomendacje dotyczące źródła i ilości tłuszczów w diecie. Jako interwencję żywieniową, która ma największy wpływ na obniżanie stężenia cholesterolu LDL, wskazuje się zmniejszenie spożycia kwasów tłuszczowych nasyconych [5], obecnych przede wszystkim w produktach pochodzenia zwierzęcego (mięso, nabiał), a także w tropikalnych olejach roślinnych (palmowy, kokosowy). Jak podkreślają wytyczne europejskie, większe znaczenie od całkowitej zawartości tłuszczów w diecie ma ich rodzaj. Ryzyko choroby niedokrwiennej serca zmniejsza się o 2–3%, gdy 1% energii pochodzącej ze spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych (NKT) zastępowany jest wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi (WNKT) [3].
Pięcioprocentową substytucję spożycia NKT powiązano z 10–15% redukcją ryzyka sercowo-naczyniowego. Co istotne, efekt ten nie był tak nasilony, gdy NKT zastępowano węglowodanami czy jednonienasyconymi kwasami tłuszczowymi (JNKT). Powyższe obserwacje doprowadziły do sformułowania rekomendacji ograniczania dziennego spożycia NKT, ustalając ich maksymalny udział w łącznej wartości energetycznej pożywienia na 10% i zastępowania ich WNKT. W grupie WNKT kwasami tłuszczowymi najsilniej wpływającymi na redukcję ryzyka zgonu z powodu chorób sercowo-naczyniowych są kwas linolowy (LA) [6] oraz alfa-linolenowy (ALA). W opublikowanej w 2018 r. metaanalizie wykazano, że większe spożycie ALA – o 1 g/dzień – zmniejszało ryzyko zgonu z powodu choroby niedokrwiennej serca o 12% [7]. Obecność ALA w diecie korzystnie wpływa także na profilaktykę miażdżycopodobnych chorób tętnic mózgowych, przyczyniając się do znacznej redukcji udarów [8]. Z kolei jednonienasycone kwasy tłuszczowe, gdy zastępują NKT, wykazują korzystny wpływ na stężenie cholesterolu HDL. 
Osobnym zagadnieniem są kwasy tłuszczowe trans, które choć należą do grupy nienasyconych, wykazują szczególnie niekorzystne właściwości zdrowotne – zwiększając stężenie LDL i zmniejszając HDL. W jednej z metaanaliz cytowanej w europejskich wytycznych profilaktyki CVD wskazano, że zwiększenie o zaledwie 2% energii pochodzącej z tego źródła przyczynia się do wzrostu o 23% ryzyka chorób układu krążenia. Z tego względu górną granicę ich udziału w sumie dostarczanych dziennie kalorii ustalono na nie więcej niż 1%. 

Olej rzepakowy – kluczowe proporcje 

Dysponując informacjami dotyczącymi wpływu poszczególnych rodzajów kwasów tłuszczowych na ryzyko chorób układu krążenia, zagadnieniem mającym największe znaczenie z perspektywy praktycznej – wdrażania zaleceń w życie – jest zidentyfikowanie źródeł, z których pozyskać można wyżej wymienione kwasy tłuszczowe w jak najoptymalniejszych proporcjach. Warto zauważyć, że między głównymi produktami zawierającymi kwasy tłuszczowe nienasycone – różnymi rodzajami orzechów i olejów roślinnych – występują znaczne różnice w proporcjach poszczególnych kwasów tłuszczowych. Podsumowując wyżej przedstawione informacje, z perspektywy profilaktyki chorób układu krążenia istotna jest obecność w tych produktach WNKT, w tym przede wszystkim LA i ALA, JNKT oraz jak najniższa zawartość kwasów tłuszczowych trans i NKT. 
Korzystnym profilem pasującym do powyższego opisu charakteryzuje się między innymi oliwa z oliwek, najczęściej wskazywana w rekomendowanych modelach żywienia, w tym będąca ważnym elementem tzw. diety śródziemnomorskiej. To właśnie dodatkowi oliwy i orzechów przypisuje się dalszą, 30% redukcję częstości występowania zdarzeń sercowo-naczyniowych w porównaniu do diety niskotłuszczowej, co zaobserwowano w często cytowanym badaniu PREDIMED [9]. Ze względu na zbliżony profil kwasów tłuszczowych oraz jego dostępność w niektórych regionach z coraz większym zainteresowaniem zaczęto przyglądać się właściwościom oleju rzepakowego, nazywanego niekiedy „oliwą Północy”. Ze względu na wysoką zawartość WNKT wykazuje on między innymi korzystne działanie w redukcji stężenia cholesterolu LDL, gdy zastępuje w diecie takie produkty jak masło czy smalec. Podkreślają to między innymi europejskie wytyczne leczenia dyslipidemii z 2019 r. (wytyczne wymieniły również oleje z krokosza barwierskiego, słonecznika, siemienia lnianego, kukurydzy, oliwy i soi). Szczegółowe dane dotyczące zawartości poszczególnych kwasów tłuszczowych w najpopularniejszych olejach przedstawiła Kunachowicz i wsp. w wydanych w 2017 r. Tabelach składu i wartości odżywczej żywności. Olej rzepakowy zawiera blisko trzykrotnie razy więcej WNKT niż oliwa z oliwek – odpowiednio niemal dziesięć razy więcej kwasu alfa-linolenowego i dwa razy więcej kwasu linolowego. Mniej korzystnie od oliwy wypada w porównaniu zawartości JNKT (olej rzepakowy zawiera go o około 10% mniej niż oliwa). Choć oleje roślinne nie stanowią znaczącego źródła NKT w diecie, warto wspomnieć, że olej rzepakowy zawiera blisko dwukrotnie mniej NKT niż oliwa, najmniej spośród najpopularniej stosowanych olejów. Wśród składników, którym przypisuje się częściowy udział w korzystnym wpływie oliwy na zdrowie, są polifenole. Ich zawartość w oleju rzepakowym jest od kilku do kilkunastu razy niższa niż w oliwie z oliwek [10]. Olej rzepakowy jest za to bogaty w fitosterole, stanowiąc ich główne źródło w diecie (dla porównania, oliwa z oliwek zawiera ich średnio blisko trzykrotnie mniej). Fitosterole wykazują korzystne działanie w obniżaniu stężenia cholesterolu LDL i cholesterolu całkowitego: przy spożyciu na poziomie 2 g dziennie powodują średnio 7–10% redukcję ich stężenia, niezależną od obecności diety niskotłuszczowej czy farmakoterapii statynami [4].
Wyższe dawki fitosteroli zdają się zwiększać ten efekt. Korzystny wpływ oleju rzepakowego na profil lipidowy – zarówno w redukcji cholesterolu całkowitego, jak i LDL – potwierdziła także niedawna metaanaliza [11]. 

Podsumowanie

Europejskie wytyczne leczenia dyslipidemii z 2019 r. zwracają uwagę na jeszcze jeden istotny aspekt – zróżnicowania kulturowego populacji europejskich, rekomendując, by na podstawie podanych zaleceń opracować praktyczne wskazówki z uwzględnieniem lokalnych zwyczajów i czynników społeczno ekonomicznych. Dostępność i popularność oleju rzepakowego w Polsce oraz jego wyżej scharakteryzowane właściwości zdają się przemawiać za tym, by do zaleceń żywieniowych w profilaktyce chorób krążenia w Polsce włączać rekomendacje spożycia oleju rzepakowego. Aby jednak dokonać bezpośredniego porównania pomiędzy wpływem oliwy z oliwek i oleju rzepakowego na różne wykładniki w prewencji kardiologicznej, potrzebne są kolejne badania. Na chwilę obecną brak jest tego typu konkluzywnych badań interwencyjnych [10].

Sfinansowano z Funduszu Promocji Roślin Oleistych

  1. Arnett DK, Blumenthal RS, Albert MA, et al. 2019 ACC/AHA Guideline on the Primary Prevention of Cardiovascular Disease: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines. Circulation. 2019;140(11):e596-e646. doi:10.1161/CIR.0000000000000678.
  2. Van Dam RM, Li T, Spiegelman D, Franco OH, Hu FB. Combined impact of lifestyle factors on mortality: Prospective cohort study in US women. BMJ. 2008;337(7672):742-745. doi:10.1136/bmj.a1440.
  3. Agewall S, Albus C, Brotons C, et al. 2016 European Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. The Netherlands). 6:1. doi:10.1093/eurheartj/ehw106.
  4. Mach F, Baigent C, Catapano AL, et al. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias: Lipid modification to reduce cardiovascular risk. Eur Heart J. 2020;41(1):111-188. doi:10.1093/eurheartj/ehz455.
  5. Baska A, Parol D, Śliż D. Terapia behawioralna w leczeniu dyslipidemii. Chor Serca i Naczyń. 2017;14(3):138-144. https://journals.viamedica.pl/choroby_serca_i_naczyn. Accessed October 28, 2020.
  6. Wang DD, Li Y, Chiuve SE, et al. Association of specific dietary fats with total and cause-specific mortality. JAMA Intern Med. 2016;176(8):1134–1145. doi:10.1001/jamainternmed.2016.2417.
  7. Wei J, Hou R, Xi Y, et al. The association and dose-response relationship between dietary intake of α-linolenic acid and risk of CHD: A systematic review and meta-analysis of cohort studies. Br J Nutr. 2018;119(1):83-89. doi:10.1017/S0007114517003294.
  8. Olej Rzepakowy – Zbiór Artykułów Eksperckich. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny; Warszawa, 2020.
  9. Estruch R, Ros E, Salas SalvadóJ, Covas MI, Corella D, Arós F, Gómez Gracia E, Ruiz Gutiérrez V, Fiol M, Lapetra J, Lamuela Raventos RM, Serra Majem L, PintóX, Basora J, Muñoz MA, Sorlí JV, Martínez JA, Martínez González MA. Retrac¬tion and republication: primary prevention of cardiovascular disease with a Medi¬terranean diet. N Engl J Med. 2018; 378: 2441–2442. 
  10. Hoffman R, Gerber M. Can rapeseed oil replace olive oil as part of a Mediterranean-style diet? Br J Nutr. 2014;112(11):1882-1895. doi:10.1017/S0007114514002888.
  11. Ghobadi S, Hassanzadeh-Rostami Z, Mohammadian F, Zare M, Faghih S. Effects of Canola Oil Consumption on Lipid Profile: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Clinical Trials. J Am Coll Nutr. 2019;38(2):185-196. doi:10.1080/07 315 724.2018.1 475 270.

Przypisy