Ketometr: jak i kiedy mierzyć ciała ketonowe we krwi

Czym są ciała ketonowe

Ciała ketonowe to trzy związki wytwarzane w wątrobie z kwasów tłuszczowych: acetooctan, beta-hydroksymaślan (BHB) i aceton. Ich produkcja rośnie, gdy w organizmie brakuje glukozy albo gdy stężenie insuliny jest niskie. Dzieje się tak podczas ograniczenia węglowodanów, dłuższej przerwy w jedzeniu, ale także w niedoborze insuliny. Ciała ketonowe są paliwem zastępczym: mózg, serce i mięśnie szkieletowe mogą je wykorzystywać, gdy dostępność glukozy spada. W niewielkim stężeniu występują we krwi stale, a ich stężenie wzrasta już po nocnej przerwie w jedzeniu. Acetooctan i beta-hydroksymaślan są kwasami organicznymi, dlatego ich nadmiar może obniżać pH krwi, czemu organizm przeciwdziała buforami i wydalaniem z moczem.

Pierwszym powstającym związkiem jest acetooctan. Część z niego przechodzi w beta-hydroksymaślan, który w warunkach ketozy dominuje we krwi. Niewielka ilość acetooctanu rozpada się samoistnie do acetonu, związku lotnego, usuwanego głównie z wydychanym powietrzem. Ten podział ma znaczenie praktyczne: każda z metod pomiaru „widzi” inny związek, a więc inny etap tej samej przemiany.

Kiedy oznacza się ciała ketonowe

Osoby stosujące dietę ketogeniczną mierzą ketony, aby sprawdzić, czy organizm przeszedł w stan ketozy żywieniowej, i obserwować, jak na wynik wpływają posiłki, pora dnia czy wysiłek. Podobnie robią osoby praktykujące post. W piśmiennictwie dotyczącym diet ketogenicznych ketozę żywieniową opisuje się zwykle jako stężenie BHB we krwi od około 0,5 do około 3 mmol/l. To zakres orientacyjny dla osób zdrowych, a nie kryterium rozpoznania czegokolwiek. Na początku diety stężenie zmienia się z dnia na dzień, dlatego pojedynczy odczyt z pierwszego tygodnia słabo opisuje sytuację.

Osobną grupę stanowią pacjenci, u których dietę ketogeniczną prowadzi się pod nadzorem medycznym, na przykład dzieci z padaczką lekooporną. Częstotliwość i sposób pomiaru ustala wtedy zespół prowadzący leczenie.

W cukrzycy, zwłaszcza typu 1, oznaczanie ketonów ma inny cel. Zespół diabetologiczny zwykle określa, w jakich sytuacjach pacjent powinien je sprawdzić: na przykład przy wysokiej glikemii, która nie spada, podczas infekcji z gorączką, przy wymiotach albo w razie podejrzenia awarii pompy insulinowej. Lekarz może też zalecić kontrolę ketonów osobom przyjmującym niektóre leki przeciwcukrzycowe, w tym flozyny (inhibitory SGLT2). Interpretacja wyniku i decyzja o postępowaniu należą wtedy do planu ustalonego z lekarzem.

Pomiar z krwi

Oznaczenie z krwi włośniczkowej uznaje się za najdokładniejszą z metod dostępnych w domu, ponieważ mierzy bezpośrednio beta-hydroksymaślan w chwili badania. Służą do tego urządzenia typu ketometr, w tym modele łączące pomiar glukozy i ketonów, w których o rodzaju oznaczenia decyduje włożony pasek testowy. Procedura przypomina oznaczenie glukozy glukometrem. Wynik pojawia się po kilku sekundach i jest podawany w milimolach na litr (mmol/l). Ograniczeniem jest koszt pasków ketonowych, zwykle wyższy niż koszt pasków glukozowych, oraz konieczność nakłucia palca.

Pomiar z moczu i z oddechu

Paski moczowe reagują z acetooctanem i nie wykrywają beta-hydroksymaślanu. Wynik odczytuje się z koloru pola testowego porównanego ze skalą na opakowaniu. Metoda jest tania i dostępna, ale pokazuje ketony, które zdążyły przejść do moczu, a nie stan bieżący. Na odczyt wpływa też stopień zagęszczenia moczu, czyli to, ile wypito płynów. Instrukcje pasków najczęściej wskazują porę pomiaru, zwykle poranną próbkę, i czas odczytu, którego trzeba się trzymać.

Analizatory oddechu mierzą aceton w wydychanym powietrzu. Pomiar nie wymaga nakłucia ani próbki, dlatego bywa wygodny przy częstych odczytach. Dokładność urządzeń jest jednak zróżnicowana, a wynik w jednostkach umownych trudno porównać z oznaczeniem z krwi.

Jak wykonać pomiar z krwi krok po kroku

1. Sprawdź datę ważności pasków i to, czy opakowanie było szczelnie zamknięte. Paski ketonowe i glukozowe nie są wymienne.
2. Umyj ręce ciepłą wodą z mydłem i dokładnie je osusz. Resztki wody, kremu czy żywności na skórze rozcieńczają lub zanieczyszczają próbkę.
3. Włóż pasek ketonowy do miernika. Jeśli urządzenie wymaga kalibracji lub kodu dla serii pasków, wykonaj ją według instrukcji.
4. Nakłuj bok opuszka palca nakłuwaczem. Głębokość nakłucia dobierz tak, aby kropla pojawiła się bez silnego ściskania palca, bo uciskanie domiesza do krwi płyn tkankowy.
5. Przyłóż kroplę do pola zasysającego paska i poczekaj na wynik, nie poruszając paskiem.
6. Zapisz wynik od razu, razem z godziną i okolicznościami pomiaru, a zużyty lancet wyrzuć do pojemnika na odpady ostre.

Co może zaburzyć wynik

Stężenie ketonów zmienia się w ciągu doby. U wielu osób jest niższe rano i wyższe po południu lub wieczorem, a posiłek bogaty w węglowodany albo białko potrafi je wyraźnie obniżyć. Intensywny wysiłek fizyczny bywa przyczyną przejściowego wzrostu ketonów po treningu. Suplementy z ketonami egzogennymi (sole lub estry BHB) podnoszą wynik z krwi niezależnie od tego, czy wątroba sama wytwarza więcej ketonów.

Po stronie techniki pomiaru znaczenie mają: przeterminowane lub zawilgocone paski, przechowywanie w zbyt wysokiej lub niskiej temperaturze, zbyt mała kropla oraz zanieczyszczona skóra. Producenci w instrukcjach opisują też parametry krwi, które mogą wpływać na odczyt, na przykład hematokryt. W przypadku pasków moczowych dochodzi efekt adaptacji: po kilku tygodniach diety zabarwienie bywa słabsze, choć stężenie ketonów we krwi utrzymuje się.

Kwasica ketonowa a ketoza żywieniowa

Kwasica ketonowa to stan nagły, który występuje przede wszystkim w cukrzycy, zwłaszcza typu 1, i wynika z niedoboru insuliny. Ketony narastają wtedy w sposób niekontrolowany, krew się zakwasza, a organizm traci wodę i elektrolity. Mogą pojawić się nudności, wymioty, ból brzucha, nasilone pragnienie, przyspieszony i pogłębiony oddech, zapach acetonu z ust, senność lub splątanie. Taki stan wymaga pilnej pomocy lekarskiej, a nie obserwacji w domu. Sam domowy pomiar nie jest podstawą do samodzielnej zmiany leczenia, jeśli sposób postępowania nie został wcześniej ustalony z lekarzem.

Ketoza żywieniowa to inne zjawisko. U osoby, której trzustka wydziela insulinę, wytwarzanie ketonów jest hamowane, zanim dojdzie do zakwaszenia krwi. Wynik pomiaru nie zastępuje jednak oceny lekarza. Osoba z cukrzycą, u której ketony rosną lub towarzyszą im złe samopoczucie i wysoka glikemia, powinna postępować według planu ustalonego z zespołem diabetologicznym albo zgłosić się po pomoc.

Jak prowadzić notatki z pomiarów

Pojedynczy wynik mówi niewiele. Wartość ma seria pomiarów wykonywanych w podobnych warunkach, na przykład codziennie o tej samej porze i w tym samym odstępie od posiłku. W zapiskach przydają się: data i godzina, wynik ketonów i glukozy, czas od ostatniego posiłku i jego skład, wysiłek fizyczny, przyjmowane leki oraz samopoczucie.

Część mierników zapisuje wyniki ketonów i glukozy w osobnych pamięciach, co ułatwia przegląd, ale nie zastąpi opisu okoliczności. Przy zmianie miernika lub serii pasków dobrze odnotować to w dzienniku, bo różne urządzenia mogą dawać nieco inne odczyty tej samej próbki. Dlatego wygodnie prowadzić równolegle papierowy dziennik lub arkusz. Osoby z cukrzycą mogą zabrać takie notatki na wizytę: lekarz prowadzący oceni je razem z przebiegiem leczenia i zdecyduje, czy coś w nim zmienić.

Porównywać można wyłącznie wyniki uzyskane tą samą metodą. Odczytu z paska moczowego, analizatora oddechu i miernika z krwi nie należy zestawiać jak tej samej wartości, bo każda z metod oznacza inny związek i w innym momencie przemiany.